Verslaving: wat is het, wat zijn de kenmerken en welke soorten zijn er?

Wat is verslaving?

Verslaving betekent dat je de controle verliest over het gebruik van een middel of over bepaald gedrag, en ermee doorgaat terwijl het schade doet aan je gezondheid, relaties, werk of geld. Het is geen kwestie van slechte wil. Jellinek beschrijft verslaving als een chronische hersenziekte met genetische, lichamelijke, psychische en sociale oorzaken.

Misschien lees je dit omdat je bij jezelf iets ziet wat je niet meer in de hand hebt. Je hebt jezelf beloofd te minderen, je hebt het geprobeerd, en toch gaat het door. Dan is het logisch dat je boos bent op jezelf, of dat je je schaamt en denkt: waarom stop ik niet gewoon? Dit stuk helpt je te begrijpen waarom "gewoon stoppen" zo moeilijk is.

Ilja Reiman, die jarenlang verslaafd was aan cocaïne, legt het in één zin uit:

"Als ik eenmaal wat had gebruikt, kon ik niet stoppen." Ilja Reiman op NPO Radio 1, De Nacht van BNNVARA

Dat is controleverlies. Niet dat je niet wíl stoppen, maar dat het niet lukt, terwijl je het wel wilt.

Wat is een verslaving in je hersenen?

Alcohol, drugs en sommige vormen van gedrag, zoals gokken, prikkelen het beloningssysteem in de hersenen. Dat systeem maakt dopamine aan, de stof die ervoor zorgt dat iets fijn voelt en dat je het nog eens wilt doen. Middelen prikkelen dit systeem veel sterker dan gewone dingen, zoals eten of een leuke avond.

Bij herhaald gebruik passen de hersenen zich aan. Gewone dingen geven minder plezier, en het middel wordt steeds belangrijker om je goed, of gewoon normaal, te voelen. Tegelijk werkt het deel van de hersenen dat zorgt voor afremmen, plannen en keuzes maken minder goed. Het resultaat: een sterke zucht naar het middel (craving) en minder rem.

Daarom zegt "gewoon minder doen" weinig als je verslaafd bent. Geert schrijft over zijn eigen tijd op verslavingshulpnederland.nl: "Ik moest erkennen dat mijn verslaving groter was dan mijn wil om te stoppen."

Niet iedereen die gebruikt, raakt verslaafd. Erfelijke aanleg, stress, trauma, psychische klachten, de omgeving en de leeftijd waarop iemand begint, spelen allemaal mee. Het is dus geen bewijs dat je zwak bent. Geert had ouders die alles voor hem deden, en toch ging hij een kant op die niemand had verwacht.

Kenmerken van verslaving: wanneer ben je verslaafd?

Artsen en psychologen gebruiken de DSM-5, een handboek voor psychische aandoeningen. Daarin heet verslaving aan een middel een stoornis in het gebruik van middelen. Er zijn elf kenmerken (criteria). In gewone taal:

1. Je gebruikt vaker of meer dan je van plan was.
2. Je hebt al vaker geprobeerd te minderen of te stoppen, zonder succes.
3. Je bent veel tijd kwijt aan gebruiken, regelen en bijkomen.
4. Je hebt een sterk verlangen (craving) naar het middel.
5. Je schiet tekort op werk, school of thuis.
6. Je blijft gebruiken, ook al geeft het problemen met mensen om je heen.
7. Je laat hobby's, vrienden of werk schieten.
8. Je blijft gebruiken in situaties waarin dat gevaarlijk is, zoals in het verkeer.
9. Je blijft gebruiken, ook al weet je dat het je lichaam of je psyche schaadt.
10. Je hebt steeds meer nodig voor hetzelfde effect (tolerantie).
11. Je krijgt ontwenningsverschijnselen als je stopt.

Bij 2 of 3 criteria spreken artsen van een lichte stoornis, bij 4 of 5 van een matige en bij 6 of meer van een ernstige stoornis. Die moet wel leiden tot echte last of problemen in het dagelijks leven.

Je hoeft dit niet zelf vast te stellen. Herken je jezelf in meerdere punten? Dan is dat reden genoeg om hulp te zoeken. Op verslaving herkennen lees je meer over de signalen.

Welke soorten verslaving zijn er?

Grofweg zijn er twee groepen: verslaving aan een middel en verslaving aan gedrag.

Middelverslavingen

Hierbij gaat het om een stof die je inneemt, drinkt, rookt of snuift:

• Alcohol: legaal en overal te koop, en daardoor vaak onderschat. Lees meer over alcoholverslaving.
• Cocaïne: sterk psychisch verslavend en zwaar voor het hart. Lees meer over cocaïneverslaving.
• Cannabis (wiet en hasj): vaak onderschat, zeker bij jongeren die dagelijks blowen.
• GHB: lichamelijk sterk verslavend, met een gevaarlijke ontwenning.
• 3-MMC, ketamine, xtc en speed: veel gebruikt in het uitgaansleven.
• Medicijnen: zoals slaap- en kalmeringsmiddelen (benzodiazepinen) en sterke pijnstillers (opioïden zoals oxycodon).
• Heroïne en andere opiaten.
• Nicotine: roken en vapen, ook bij jongeren.

Gedragsverslavingen

Ook zonder middel kun je de controle verliezen:

• Gokken: inclusief online gokken en sportweddenschappen.
• Gamen: vooral bij kinderen en pubers een groeiende zorg.
• Seks en porno.
• Telefoon en sociale media.

Gokstoornis staat als enige gedragsverslaving officieel in de DSM-5. Bij de andere vormen kunnen de gevolgen net zo ernstig zijn en kan behandeling net zo goed helpen.

Veel mensen gebruiken meer dan één middel tegelijk, bijvoorbeeld alcohol en cocaïne. Dat maakt de risico's groter en de behandeling ingewikkelder.

Ook gaat verslaving vaak samen met psychische klachten, zoals depressie, angst, ADHD of trauma. Dat heet een dubbele diagnose. Soms is het middel begonnen als manier om die klachten te dempen. Een goede behandeling kijkt dan naar allebei tegelijk, want wie alleen het gebruik aanpakt, laat de oorzaak liggen.

"Wil

"Ilja

Vraag gratis advies aan

Alle verslavingen op een rij

Hieronder vind je onze pagina's per middel en per gedrag, met signalen, gevolgen en waar je hulp vindt.

Wat doet verslaving met je leven en je omgeving?

Verslaving raakt nooit één persoon. Langzaam gaat je leven om het gebruik heen draaien: geld lenen, smoesjes verzinnen, afspraken afzeggen, verbergen wat er speelt. En de mensen om je heen voelen het mee. Ouders liggen wakker, partners voelen zich bedrogen, broers en zussen raken op de achtergrond.

Een paar dingen die we je willen meegeven:

• Schaamte houdt je vast. Verslaving heeft veel oorzaken. Jezelf de schuld geven maakt je alleen maar moe.
• Je hoeft niet te wachten tot je "de bodem raakt". Eerder hulp vragen kan veel ellende voorkomen.
• De woorden van anderen kunnen ertoe doen. Bij Geert was het zijn dochter die zei dat ze het wist, en dat werd zijn keerpunt.
• Je hoeft het niet alleen te doen. Stoppen lukt bijna niemand in zijn eentje.

Zoek je dit voor je kind of partner? Op onze pagina's voor ouders en naasten vind je concrete tips, en een interventie kan helpen als iemand geen hulp wil.

Is verslaving te behandelen?

Ja. Verslaving is goed te behandelen, ook als het al jaren speelt. Een behandeling bestaat meestal uit gesprekstherapie, soms medicijnen, soms een (medisch begeleide) detox en altijd een plan voor daarna. Dat kan ambulant, terwijl je thuis woont, of met een opname. Lees meer over behandeling van verslaving en over afkickklinieken.

Herstel is geen rechte lijn. Terugvallen komt veel voor en betekent niet dat alles voor niets was. Ilja viel jarenlang steeds terug en is nu al jaren clean. Hij leeft volgens het principe van één dag tegelijk.

Wil je praten over je eigen situatie, of over die van iemand om wie je geeft? Neem contact op. Het eerste gesprek is gratis.

Bij acuut gevaar bel je 112. Denk je aan zelfdoding, of iemand in je omgeving? Bel dan 113 via 0800-0113.

Ilja Reiman

Mede-oprichter van Multigroove, jarenlang verslaafd aan cocaïne en inmiddels al jaren clean. Als interventiespecialist helpt Ilja verslaafden en hun families de stap naar herstel te zetten.

Lees het verhaal van Ilja → · Hoe wij werken en welke bronnen we gebruiken