Van een medicijnverslaving is sprake als je lichamelijk of geestelijk afhankelijk bent geworden van een medicijn: je hebt steeds meer nodig, je krijgt ontwenningsklachten als je minder neemt en je gebruikt het niet meer alleen voor de klacht waarvoor je het kreeg. Vooral benzodiazepinen (slaap- en kalmeringsmiddelen zoals oxazepam en lorazepam) en opioïden (sterke pijnstillers zoals oxycodon, tramadol en fentanyl) zijn verslavend. Stop nooit abrupt: bij benzodiazepinen kan dat zelfs een epileptische aanval geven. Afbouwen doe je in kleine stappen met een afbouwschema van je huisarts of apotheker.
Wat is een medicijnverslaving?
Een medicijnverslaving betekent dat je afhankelijk bent geworden van een medicijn, vaak een medicijn dat je ooit gewoon van een arts kreeg. Volgens apotheek.nl kun je lichamelijk of geestelijk verslaafd raken. Geestelijk verslaafd betekent dat je een sterke drang voelt om het middel steeds opnieuw in te nemen. Lichamelijk verslaafd betekent dat je lichaam er steeds meer van nodig heeft, en dat je ontwenningsverschijnselen krijgt als je stopt.
Ben je verslaafd aan medicatie zoals oxycodon, tramadol, oxazepam of een slaappil? Misschien herken je dit: je neemt de pil al lang niet meer voor de pijn of de slapeloosheid waarvoor je hem kreeg, maar om de dag door te komen. Je telt hoeveel je er nog hebt. Je wordt onrustig als de voorraad bijna op is. En je schaamt je, want het kwam toch van de dokter? Dat gevoel is begrijpelijk, maar je hoeft je niet te schamen. Verslaafd aan medicijnen raken is een bekend risico van deze middelen. Het zegt niets over wie je bent.
Ilja Reiman weet hoe gevaarlijk medicijnen kunnen zijn als ze deel worden van een verslaving. Zijn dieptepunt kwam in 2009, na een nacht met cocaïne en slaappillen, die eindigde in een ambulance en een opname in het ziekenhuis.
Welke medicijnen zijn verslavend?
Vooral twee groepen medicijnen zijn verslavend: benzodiazepinen (slaap- en kalmeringsmiddelen) en opioïden (sterke pijnstillers). Volgens apotheek.nl kun je daar al na enkele weken dagelijks gebruik afhankelijk van raken.
| Soort medicijn | Voorbeelden | Waarvoor voorgeschreven |
|---|---|---|
| Benzodiazepinen en verwante slaapmiddelen | oxazepam, lorazepam, temazepam, diazepam, zopiclon | Slapeloosheid, angst, onrust |
| Opioïden (sterke pijnstillers) | oxycodon, tramadol, fentanyl, morfine, buprenorfine | Heftige pijn, bijvoorbeeld na een operatie, een ongeluk of bij kanker |
| Gewone pijnstillers | paracetamol, ontstekingsremmers zoals ibuprofen | Hoofdpijn, rugpijn; volgens Jellinek komt verslaving ook hier voor, al minder vaak |
Volgens Jellinek zijn in Nederland naar schatting zo'n 600.000 mensen verslaafd aan slaap- en kalmeringsmiddelen: zij slikken er langer dan drie maanden een. Je bent dus zeker niet de enige.
Verslaafd aan pijnstillers of oxycodon
Opioïden zoals oxycodon, tramadol en fentanyl werken sterk tegen pijn, maar je lichaam went eraan. Thuisarts.nl legt uit dat je er dan steeds meer van nodig hebt. Daarnaast kan er iets vreemds gebeuren: je krijgt juist méér pijn door de pijnstillers, neemt er meer van, en krijgt nog meer pijn. Zo kan iemand die na een operatie oxycodon kreeg, een jaar later nog steeds slikken zonder dat de pijn minder wordt.
Volgens Jellinek lijkt een verslaving aan opioïden op een heroïneverslaving, omdat de middelen op dezelfde manier werken. Stoppen zonder begeleiding kan daardoor heel moeilijk zijn. Bij plotseling stoppen kun je volgens apotheek.nl en Thuisarts.nl last krijgen van onder meer:
- angst, onrust en prikkelbaarheid;
- spierpijn, vooral in rug en benen;
- zweten, rillingen, tranende ogen en een loopneus;
- misselijkheid, overgeven en diarree;
- hartkloppingen, somberheid en slecht slapen.
Die klachten zijn tijdelijk, maar ze zijn precies de reden waarom zoveel mensen het na een dag weer opgeven.
Verslaafd aan slaappillen of kalmeringsmiddelen
Benzodiazepinen helpen kort goed, maar het effect neemt snel af. Volgens Jellinek is het effect van slaapmiddelen bij dagelijks gebruik al na twee weken minder, en van kalmeringsmiddelen na zo'n acht weken. Veel mensen gaan dan meer nemen, en dan begint de afhankelijkheid.
Bij stoppen beginnen de ontwenningsverschijnselen volgens Jellinek 1 tot 5 dagen na de laatste pil en kunnen ze tot een maand aanhouden: hoofdpijn, spierpijn, slapeloosheid, angst, zweten, trillen, duizeligheid en overgevoeligheid voor licht en geluid. Ook kan de oorspronkelijke klacht, zoals angst of slapeloosheid, tijdelijk heftiger terugkomen. Dat heet een reboundeffect. Het betekent niet dat je de pil echt nodig hebt, maar dat je lichaam moet wennen.
Waarom je nooit abrupt mag stoppen
Dit is het belangrijkste stuk van deze pagina. Stop nooit in één keer met benzodiazepinen of opioïden als je ze al langer gebruikt. Je lichaam is eraan gewend geraakt, en als het middel plotseling wegvalt, kan het heftig reageren.
Let op: volgens DRUGSinfo van het Trimbos-instituut kan iemand die plotseling stopt met benzodiazepinen een epileptische aanval krijgen, ook zonder epilepsie. Bouw daarom altijd af met je huisarts of apotheker. Combineer opioïden niet met alcohol, slaap- of kalmeringsmiddelen of GHB: volgens Jellinek versterken ze elkaar en kan je ademhaling vertragen. Bel direct 112 bij een epileptische aanval, als iemand nauwelijks ademt, niet wakker te krijgen is of ernstig verward raakt.
Er is nog een gevaar dat weinig mensen kennen: na een periode zonder gebruik is je lichaam minder gewend. Neem je bij een terugval ineens weer je oude dosis, dan is het risico op een overdosis groot. Jellinek noemt verlaagde gewenning als een van de oorzaken van overdoses bij opiaten.
Signalen van medicijnverslaving: herken je jezelf?
Een medicijnverslaving is lastig te zien, ook voor jezelf, want je hebt er vaak gewoon een recept voor. Let op deze signalen:
- je neemt meer dan voorgeschreven, of vaker;
- je recept is eerder op dan gepland en je verzint redenen voor een nieuw recept;
- je haalt medicijnen bij meerdere artsen, bij anderen of via internet;
- je neemt het middel niet meer voor de klacht, maar om je rustig, normaal of verdoofd te voelen;
- je wordt onrustig of bang als de voorraad bijna op is;
- je hebt al eens geprobeerd te minderen, en dat lukte niet;
- je combineert medicijnen met alcohol of drugs.
Herken je er meerdere? Neem het serieus. Hoe eerder je met afbouwen begint, hoe makkelijker het meestal gaat. Lees meer over verslaving in het algemeen.
"Praat
Veilig afbouwen: hoe gaat dat?
Afbouwen betekent dat je in kleine stappen steeds minder van het medicijn neemt. Volgens apotheek.nl heb je dan weinig of geen last van ontwenningsverschijnselen. De eerste stap is altijd een gesprek met je huisarts of apotheker. Zij maken samen met jou een afbouwschema dat past bij het middel, je dosis en hoe lang je het al gebruikt.
Jellinek beschrijft een paar manieren om af te bouwen van slaap- en kalmeringsmiddelen:
- overstappen op een middel dat langer werkt, en dat daarna geleidelijk afbouwen;
- langzaam afbouwen en pas een volgende stap zetten als de klachten van de vorige zijn gezakt; dat kan lang duren;
- afbouwen met extra steun, zoals gedragstherapie;
- ontgiften in een kliniek, voor mensen die veel gebruiken.
Bij tramadol die je maar kort gebruikte, kun je volgens Thuisarts.nl vaak direct stoppen; na een maand of langer is langzaam afbouwen beter. Bij andere opioïden bouw je in kleine stapjes af, onder begeleiding. Bij een ernstige opioïdverslaving kan de verslavingszorg soms een vervangend middel voorschrijven, zoals methadon of buprenorfine. Dat beslist een arts.
Tips die het afbouwen makkelijker maken:
- begin niet in een periode met veel stress, zoals een verhuizing of drukte op het werk;
- vertel iemand om je heen dat je gaat afbouwen, zodat die je kan steunen;
- verwacht dat het een tijdje zwaar is, en dat dat voorbijgaat;
- zoek andere manieren voor slaap, pijn of onrust, zoals ontspanningsoefeningen, bewegen en een vast ritme.
Wanneer heb je meer hulp nodig dan de huisarts?
Soms is afbouwen via de huisarts niet genoeg. Dat is bijvoorbeeld zo als je hoge doses gebruikt, als je meerdere middelen combineert, als je ook veel drinkt, of als eerdere pogingen steeds mislukten. Dan kan de huisarts je doorverwijzen naar de verslavingszorg. Met een verwijsbrief wordt dat meestal vergoed uit de basisverzekering.
Bij zwaar gebruik kan een opname de veiligste weg zijn: dan bouw je af onder toezicht van artsen en verpleging, en werk je tegelijk aan wat eronder zit. Lees meer over een afkickkliniek, over behandeling van verslaving en over de kosten. Een afkickkliniek in het buitenland wordt meestal niet vergoed en kost vaak tussen de 10.000 en 20.000 euro.
Geert Jan Brugman schreef over zijn eigen verslaving aan drank en drugs een zin die veel mensen met een medicijnverslaving herkennen:
"Ik moest erkennen dat mijn verslaving groter was dan mijn wil om te stoppen." Geert Jan Brugman op verslavingshulpnederland.nl
Hulp vragen is dus geen falen, maar precies de stap die werkt.
Zoek je dit voor je partner of ouder?
Maak je je zorgen over iemand die steeds meer pijnstillers of slaappillen gebruikt? Begin met een rustig gesprek over wat je ziet, zonder verwijten, en moedig de ander aan om met de huisarts of apotheker te praten. Help niet mee om het middel ineens weg te halen: ook dan geldt dat abrupt stoppen gevaarlijk kan zijn. Lees verder bij mijn partner is verslaafd of doe de test voor ouders en naasten.
De eerste stap zetten
Je hoeft vandaag niet te stoppen. Je hoeft vandaag alleen eerlijk te zijn: tegen jezelf, en tegen je huisarts of apotheker. Maak een afspraak en vertel hoeveel je echt gebruikt. Dat is het begin van een veilig afbouwschema.
Wil je eerst praten met iemand die weet hoe het is om ergens niet meer zonder te kunnen? Neem contact met ons op. Wij zijn geen artsen en geen kliniek, maar ervaringsdeskundigen. We luisteren, denken mee en helpen je de weg te vinden naar hulp die bij je past. Denk je aan zelfdoding? Bel 113 via 0800-0113. Bij acuut gevaar bel je 112.
Veelgestelde vragen
Hoe snel raak je verslaafd aan slaappillen?
Sneller dan veel mensen denken. Volgens apotheek.nl kun je na enkele weken dagelijks gebruik al lichamelijk of geestelijk afhankelijk raken van benzodiazepinen. Jellinek schrijft dat het effect van slaapmiddelen bij dagelijks gebruik al na twee weken afneemt. Daarom worden ze meestal maar kort voorgeschreven.
Kan ik zelf stoppen met oxycodon?
Niet in één keer. Gebruik je oxycodon al enkele weken, dan bouw je het volgens apotheek.nl beter geleidelijk af om ontwenningsklachten te beperken. Je arts of apotheker kan een afbouwschema voor je maken. Jellinek waarschuwt dat stoppen met opioïden zonder begeleiding heel moeilijk kan zijn.
Hoe lang duren de ontwenningsverschijnselen van benzodiazepinen?
Volgens Jellinek beginnen de klachten 1 tot 5 dagen na het stoppen en kunnen ze tot een maand aanhouden. Bij sommige mensen blijven klachten zoals angst, slecht slapen en somberheid langer hangen. Door langzaam af te bouwen heb je er veel minder last van.
Wordt mijn arts boos als ik vertel dat ik verslaafd ben?
Een goede arts of apotheker oordeelt niet, maar helpt. Afhankelijkheid van voorgeschreven medicijnen komt veel voor en is een bekend risico van deze middelen. Hoe eerlijker je bent over hoeveel je gebruikt, ook als je meer neemt dan voorgeschreven of via andere wegen aan medicijnen komt, hoe veiliger je afbouwschema.
Kun je verslaafd raken aan gewone pijnstillers zoals paracetamol?
Volgens Jellinek komt verslaving aan paracetamol en ontstekingsremmers ook voor, al zijn opioïden veel verslavender. Een bekend probleem is hoofdpijn door overgebruik: wie vaak pijnstillers neemt tegen hoofdpijn, kan daar juist meer hoofdpijn van krijgen. Bespreek dat met je huisarts.
Ilja Reiman
Mede-oprichter van Multigroove, jarenlang verslaafd aan cocaïne en inmiddels al jaren clean. Als interventiespecialist helpt Ilja verslaafden en hun families de stap naar herstel te zetten.
Lees het verhaal van Ilja → · Hoe wij werken en welke bronnen we gebruiken