Als naaste help je iemand met een verslaving het best door eerlijk en rustig te benoemen wat je ziet, het gebruik niet langer op te vangen of te verbergen, duidelijke grenzen te stellen en goed voor jezelf te zorgen. Je kunt iemand niet dwingen te stoppen, maar je hebt wel invloed. Naasten kunnen bij de verslavingszorg vaak zelf terecht voor advies, ook als de ander (nog) geen hulp wil.
Wat betekent het om naaste te zijn van iemand met een verslaving?
Naaste ben je als je dichtbij iemand staat die verslaafd is: als partner, ouder, broer of zus, vriend, collega of als kind. Je ziet de verandering vaak als eerste en je voelt de gevolgen elke dag. Tegelijk sta je er meestal alleen voor, omdat je er niet over durft te praten.
Misschien herken je dit. Je ligt wakker als hij niet thuiskomt. Je controleert haar telefoon of de bankrekening. Je praat het goed tegenover familie. Je bent boos, en even later voel je je schuldig om die boosheid. Je hoopt dat het morgen anders is, en morgen is het weer hetzelfde.
Dat al die gevoelens tegelijk bestaan is normaal. Angst, schaamte, woede, verdriet en hoop horen bij het leven naast een verslaving. Je bent niet gek en je bent niet zwak. Je zit in een situatie die voor iedereen zwaar zou zijn.
Ilja Reiman, een van onze oprichters, zei daarover op de radio:
"We moeten het uit de taboesfeer halen en beter voor elkaar gaan zorgen." Ilja Reiman op NPO Radio 1, De Nacht van BNNVARA
Daar begint het: erover praten, met de ander en met mensen die jou kunnen steunen.
Hoe help je iemand die verslaafd is?
Je helpt iemand met een verslaving het best met een combinatie van drie dingen: eerlijk zijn over wat je ziet, stoppen met het opvangen van de gevolgen, en de deur naar hulp openhouden. Je kunt het gebruik niet voor de ander stoppen. Wel kun je de omstandigheden zo veranderen dat hulp zoeken logischer wordt dan doorgaan.
Wat in de praktijk helpt:
- Kies een rustig moment. Praat niet als de ander onder invloed is, of midden in een ruzie. De ochtend na een slechte avond is vaak beter dan de avond zelf.
- Spreek vanuit jezelf. "Ik maak me zorgen als ik zie dat je elke avond drinkt" komt beter aan dan "Jij bent een alcoholist."
- Wees concreet. Noem wat je hebt gezien en wat het met jou doet. Geen verwijten over het verleden, wel feiten van nu.
- Beloon wat goed gaat. Een avond zonder gebruik, een eerlijk gesprek: laat merken dat je dat ziet. Het klinkt klein, maar het werkt beter dan alleen kritiek.
- Houd hulp concreet. Zoek alvast uit waar de ander terecht kan, zodat je bij een "ja" meteen een volgende stap hebt.
Hoe je zo'n gesprek opbouwt, met voorbeeldzinnen, lees je op de pagina over iemand aanspreken op een verslaving.
Wat je beter niet kunt doen als naaste
Veel goedbedoelde reacties houden een verslaving juist in stand. Dat is niemands schuld: je doet wat je kunt om de schade te beperken. Maar het helpt om te weten welke reacties averechts werken.
- Smoesjes verzinnen tegenover werk, school of familie.
- Schulden afbetalen of geld geven dat (indirect) naar het gebruik gaat.
- Drank of drugs weggooien of de voorraad controleren. Het geeft een gevoel van controle, maar verandert niets aan de behoefte.
- Dreigen zonder het waar te maken. Een grens die je niet volhoudt, leert de ander dat jouw grenzen niet echt zijn.
- Preken, schreeuwen of beschuldigen. Dat is begrijpelijk, maar het geeft de ander een reden om te vluchten in ruzie in plaats van in de vraag.
Kun je iemand helpen die zelf geen hulp wil?
Ja. Je kunt niemand dwingen, maar je bent niet machteloos. De meeste mensen met een verslaving zoeken pas hulp als de druk van buiten groter wordt dan de weerstand van binnen. Naasten spelen daarin een grote rol.
Er is een methode die precies hiervoor is ontwikkeld: CRAFT (Community Reinforcement and Family Training). Je leert daarbij hoe je gesprekken voert die motiveren in plaats van afstoten, hoe je grenzen stelt en hoe je je eigen stress verlaagt. Volgens Jellinek zocht bij 70% van de mensen met een verslavingsprobleem van wie een naaste de CRAFT-methode volgde, de verslaafde uiteindelijk hulp. Meer daarover lees je op de pagina over de CRAFT-methode.
Geert Jan Brugman weet hoe het voelt aan de andere kant. Hij gebruikte jarenlang en vond de mensen die hem wilden helpen in het begin vooral lastig. Toch is zijn boodschap aan naasten helder:
"Geloof me, als iemand echt wil stoppen, dan moet je er zijn." Geert Jan Brugman op verslavingshulpnederland.nl
Er zijn betekent niet: alles goedvinden. Het betekent: blijven staan, met liefde én met grenzen, zodat er iemand is als het moment komt.
Wanneer is een interventie verstandig?
Een interventie is een voorbereid gesprek met de verslaafde, de familie en een ervaringsdeskundige. Het is bedoeld voor situaties waarin gewone gesprekken niets meer opleveren: de ander ontkent, de schade loopt op en iedereen is uitgeput. Ilja voert interventies aan huis uit, door heel Nederland. Hij begint altijd met zijn eigen verhaal, zodat de verslaafde zich herkend voelt in plaats van aangevallen. Hoe dat stap voor stap gaat, lees je bij hoe werkt een interventie.
"Praat
Verslaving bij je partner, familie, vriend of collega
Elke relatie heeft eigen vragen. Een partner deelt een huis, geld en soms kinderen. Een broer of zus zit vaak klem tussen de verslaafde en de ouders. Een vriend of collega vraagt zich af of hij zich er wel mee mag bemoeien. Hieronder per rol de belangrijkste punten.
Je partner is verslaafd
Bij een partner raakt de verslaving alles tegelijk: vertrouwen, intimiteit, geld, de verdeling van taken en de veiligheid in huis. Je bent tegelijk de persoon die het meest ziet en de persoon die het meest wordt belogen. Veel partners twijfelen of ze moeten blijven of weggaan. Daar is geen goed of fout antwoord op, maar je hoeft die keuze niet vandaag te maken. Lees verder op mijn partner is verslaafd, of specifiek over een partner die alcoholist is, een partner die cocaïne gebruikt of een partner die gokt.
Je broer of zus is verslaafd
Als broer of zus sta je vaak in de schaduw. De aandacht van je ouders gaat naar de verslaafde, en jij wordt de verstandige, de bemiddelaar of degene die niet ook nog problemen moet maken. Je mag je eigen grenzen trekken, ook als je ouders dat (nog) niet doen. En je mag steun zoeken voor jezelf. Ouders die met een verslaafd kind worstelen, vinden informatie op onze pagina voor ouders.
Een vriend of collega is verslaafd
Bij een vriend of collega voelt het snel als bemoeien. Toch kan juist iemand buiten het gezin dingen zeggen die thuis niet meer aankomen. Benoem wat je ziet, zonder diagnose: "Je bent de laatste tijd vaak ziek op maandag, en ik maak me zorgen." Bij een collega die onder invloed werkt, kan het nodig zijn een leidinggevende of de bedrijfsarts in te schakelen, zeker als er veiligheidsrisico's zijn.
Je vader of moeder is verslaafd
Opgroeien met een verslaafde ouder laat sporen na. Kinderen voelen zich vaak verantwoordelijk, houden het geheim en passen zich aan aan de stemming thuis. Ben je zelf nog jong? Dan kun je gratis en anoniem praten met De Kindertelefoon (0800-0432, voor kinderen van 8 tot 18 jaar). Voor tieners met een ouder met een drankprobleem bestaat Alateen, onderdeel van Al-Anon. Volwassen kinderen vinden steun bij Al-Anon ACA. En voel je je onveilig thuis, bel dan Veilig Thuis (0800-2000).
Wat is co-afhankelijkheid?
Co-afhankelijkheid betekent dat je leven zo om de verslaving van de ander gaat draaien dat je jezelf kwijtraakt. Je denkt vooral aan wat de ander doet, voelt en nodig heeft, en je eigen behoeften verdwijnen naar de achtergrond. Het ontstaat uit liefde en zorg, maar het houdt de verslaving vaak onbedoeld in stand.
Signalen dat je co-afhankelijk bent geworden:
- Je stemming hangt af van die van de ander: gaat het goed met hem, dan gaat het goed met jou.
- Je lost problemen op die de ander zelf heeft veroorzaakt.
- Je liegt of verzwijgt dingen om de ander of het gezin te beschermen.
- Je voelt je schuldig als je iets voor jezelf doet.
- Je bent de controle over je eigen leven kwijt, maar probeert wel het gebruik van de ander te controleren.
- Je bent moe, prikkelbaar of somber, en je ziet minder mensen dan vroeger.
Herken je jezelf hierin? Dat is geen falen. Het is wat er gebeurt als je lang naast een verslaving leeft. Het goede nieuws: het is te doorbreken. Het begint met het besef dat jij niet verantwoordelijk bent voor het gebruik van de ander, wel voor je eigen leven. Meer uitleg vind je op de pagina over co-afhankelijkheid. Wil je weten hoe ernstig de situatie is, doe dan de test voor ouders en naasten.
Is er geweld of direct gevaar? Bel 112 bij acuut gevaar, geweld of een overdosis. Heb je zorgen over huiselijk geweld, of over kinderen in huis, bel dan Veilig Thuis: 0800-2000, gratis, anoniem en 24 uur per dag bereikbaar. Denk je aan zelfdoding, of maakt de ander zich daar zorgen over? Bel 113 via 0800-0113. Bij alcohol: abrupt stoppen na langdurig zwaar drinken kan gevaarlijk zijn. Laat dat altijd via een arts lopen.
Hoe zorg je als naaste voor jezelf?
Zelfzorg is geen luxe en geen egoïsme. Als jij uitgeput raakt, heeft niemand er iets aan: jij niet, de kinderen niet en de verslaafde ook niet. Wie goed voor zichzelf zorgt, kan langer volhouden en duidelijker grenzen stellen.
Wat helpt:
- Praat met iemand die het begrijpt. Een vriend, je huisarts, een lotgenotengroep of een ervaringsdeskundige. Het geheim houden kost meer energie dan het vertellen.
- Houd je eigen leven overeind. Blijf sporten, werken, vrienden zien. Ook als dat voelt alsof je de ander in de steek laat.
- Bepaal je grenzen en schrijf ze op. Wat accepteer je niet meer? Wat doe je als het toch gebeurt? Op papier wordt het concreter, en makkelijker vol te houden.
- Bescherm je geld en je papieren. Zeker bij gokken of hoge kosten van gebruik: zorg dat je eigen inkomen en spaargeld veilig zijn.
- Laat los wat je niet kunt dragen. Loslaten is niet opgeven. Het is erkennen dat je de ander niet kunt redden, en dat je toch kunt blijven houden van die persoon.
Waar kunnen naasten zelf terecht?
Je hoeft niet te wachten tot de ander hulp zoekt. Volgens het Trimbos-instituut kunnen naasten bijna altijd bij de verslavingszorg terecht voor hulp en steun, ook als de persoon met de verslaving zelf nog niet in behandeling is. Bekende mogelijkheden:
| Waar | Voor wie | Wat |
|---|---|---|
| Huisarts | Iedereen | Eerste gesprek, doorverwijzing, ook voor je eigen klachten |
| Preventie-afdeling verslavingszorg (bijv. Jellinek, Tactus) | Naasten | Adviesgesprekken, CRAFT-gesprekken, groepstrainingen; vaak gratis |
| Samen Nuchter (online, Jellinek) | Naasten | Anoniem online zelfhulpprogramma op basis van CRAFT |
| Al-Anon | Naasten van iemand met een drankprobleem | Lotgenotengroepen door het hele land, ook online |
| Nar-Anon | Naasten van iemand met een drugsverslaving | Lotgenotengroepen, gebaseerd op de twaalf stappen |
| AGOG | Omgeving van iemand met een gokprobleem | Zelfhulp voor naasten van gokkers |
| Veilig Thuis (0800-2000) | Iedereen met zorgen over geweld thuis | Advies en hulp, ook anoniem |
Meer over groepen en lotgenoten lees je op de pagina lotgenoten en steungroepen.
Wat jij zegt, komt aan
Veel naasten denken dat hun woorden nergens meer toe doen. De ander lacht het weg, wordt boos of belooft beterschap die er niet komt. Toch is dat beeld vaak niet waar.
Geert Jan Brugman dacht jarenlang dat hij zijn gebruik perfect verborg voor zijn dochter. Toen zij hem vertelde dat ze het wist, werd dat zijn keerpunt. Wat een naaste zegt, kan maanden of jaren nadreunen, ook als de eerste reactie ontkenning is. Daarom loont het om eerlijk te blijven, ook als het geen zin lijkt te hebben.
Ook herstel raakt het hele gezin. Toen Ilja Reiman stopte, zeiden ze op de school van zijn dochter dat het kind zo veranderd was. Maar niet zijn dochter was veranderd, hij was het. Verslaving treft nooit één persoon, en herstel ook niet. Lees de verhalen van Ilja Reiman en Geert Jan Brugman.
Wat kunnen wij voor je doen?
Wij zijn ervaringsdeskundigen, geen artsen en geen eigen kliniek. Wat we wel doen:
- Een gratis eerste gesprek. Je laat je nummer achter en wordt binnen 24 uur teruggebeld. Je vertelt je verhaal, wij denken mee over de volgende stap.
- Advies en begeleiding voor naasten. Hoe spreek je de ander aan, welke grenzen stel je, wat doe je als hij of zij weigert?
- Een interventie aan huis met Ilja, door heel Nederland. De kosten bespreken we vooraf.
- Meedenken over behandeling in Nederland of in het buitenland, bijvoorbeeld in Zuid-Afrika of Portugal. In Nederland valt verslavingszorg meestal onder de basisverzekering, met een verwijsbrief van de huisarts. Een kliniek in het buitenland kost meestal tussen de €10.000 en €20.000 en wordt niet vergoed. Meer daarover op de pagina's over afkickklinieken en kosten.
- Minimaal zes maanden nazorg na een behandeling, omdat herstel na de kliniek pas echt begint.
Twijfel je of je situatie "erg genoeg" is? Dat hoeft niet. Als jij je zorgen maakt, is dat reden genoeg om te praten. Neem contact op.
Alle onderwerpen voor naasten
Hieronder vind je alle pagina's voor partners, familie en vrienden, per situatie en per middel.
Veelgestelde vragen
Kun je iemand helpen die zelf geen hulp wil?
Ja, al kun je niemand dwingen. Je kunt het gebruik niet langer opvangen, eerlijk zeggen wat je ziet en momenten benutten waarop de ander openstaat. Methodes als CRAFT zijn juist gemaakt voor naasten van iemand die nog geen hulp wil. Lukt het niet, dan kan een interventie met een ervaringsdeskundige de doorbraak zijn.
Waar kunnen naasten van verslaafden zelf terecht?
Bij de huisarts, bij de afdeling preventie van een verslavingszorginstelling (vaak gratis), bij zelfhulpgroepen zoals Al-Anon en Nar-Anon, en bij ons voor een gratis gesprek met een ervaringsdeskundige. Je hoeft niet te wachten tot de ander in behandeling gaat.
Ben ik co-afhankelijk?
Als jouw dagen vooral draaien om het gebruik van de ander, je smoesjes verzint, problemen voor hem of haar oplost en je eigen behoeften steeds wegcijfert, dan zijn dat signalen van co-afhankelijkheid. Het is geen schande en het is te doorbreken, vaak met hulp van anderen.
Is het mijn schuld dat mijn partner of familielid verslaafd is?
Nee. Verslaving heeft veel oorzaken en niemand maakt een ander verslaafd. Je bent ook niet verantwoordelijk voor het stoppen. Wel kun je kiezen hoe jij reageert, en dat heeft meer invloed dan het vaak voelt.
Wanneer moet ik 112 of Veilig Thuis bellen?
Bel 112 bij direct gevaar, geweld, een overdosis of als iemand niet meer aanspreekbaar is. Voor advies over huiselijk geweld of zorgen om kinderen in huis bel je Veilig Thuis via 0800-2000, gratis, anoniem en dag en nacht bereikbaar.
Geert Jan Brugman
Ondernemer en vader. Gebruikte zo'n 25 jaar drank en drugs, tot zijn dochter zijn keerpunt werd. Samen met Ilja richtte hij Verslavingshulp Nederland op, om verslaafden en hun familie de weg naar herstel te laten vinden.
Lees het verhaal van Geert → · Hoe wij werken en welke bronnen we gebruiken