De belangrijkste signalen van verslaving zijn controleverlies (meer of langer gebruiken dan gepland, niet kunnen stoppen), steeds meer nodig hebben, ontwenningsverschijnselen, en doorgaan ondanks problemen op school, werk, thuis of met de gezondheid. Daarnaast vallen vaak gedragsveranderingen op, zoals liegen, geldgebrek, nieuwe vrienden en stemmingswisselingen. Eén signaal zegt weinig; meerdere signalen samen zijn reden om hulp en advies te vragen.
Wat zijn de signalen van verslaving?
De kern van een verslaving is controleverlies: je gebruikt meer of vaker dan je wilt, en het lukt niet om te stoppen of te minderen, ook niet als het problemen geeft. Daaromheen zie je vaak andere signalen: steeds meer nodig hebben voor hetzelfde effect, onrustig of ziek worden zonder het middel, en andere dingen (school, werk, vrienden, hobby's) die naar de achtergrond verdwijnen.
Hulpverleners gebruiken voor een verslaving een lijst van criteria, onder andere uit het DSM-5, het handboek van psychiaters. In gewone taal komen die neer op vier groepen:
| Groep | Waar je het aan merkt |
|---|---|
| Controleverlies | Meer of langer gebruiken dan gepland, mislukte pogingen om te stoppen, veel tijd kwijt aan gebruiken en bijkomen, sterke drang (craving) |
| Problemen in het dagelijks leven | Afspraken, school of werk niet nakomen, ruzie thuis, hobby's en vrienden laten schieten |
| Doorgaan ondanks schade | Blijven gebruiken terwijl er lichamelijke of psychische klachten zijn, of in gevaarlijke situaties (zoals in het verkeer) |
| Lichamelijke gewenning | Steeds meer nodig hebben (tolerantie), ontwenningsverschijnselen bij minderen of stoppen |
Hoe meer van deze signalen, hoe ernstiger de verslaving meestal is. Een diagnose stelt alleen een arts of behandelaar. Maar je hoeft niet op een diagnose te wachten om je zorgen serieus te nemen. Lees ook wat verslaving is.
Ben ik verslaafd? Gebruik, misbruik en verslaving
Niet iedereen die drinkt, blowt of gokt, is verslaafd. Grofweg zijn er drie fases:
- Gebruik: af en toe, in een bepaalde situatie, zonder dat het problemen geeft. Ook dan zijn er risico's, zeker bij jongeren.
- Problematisch gebruik (misbruik): het gebruik geeft schade. Een kater op school of werk, ruzie, een ongeluk, geldproblemen. Maar je kunt nog wel stoppen of minderen.
- Verslaving: de controle is weg. Je wilt stoppen, belooft het jezelf of anderen misschien zelfs, maar het lukt niet.
De grenzen zijn vloeiend, en je schuift ongemerkt op. Kijk daarom niet alleen naar hoeveel je gebruikt, maar vooral naar de vraag of je er nog zelf over kunt beslissen.
Welke gedragsveranderingen zijn een signaal?
Middelen en gokken veranderen gedrag. Vaak merken anderen dat eerder dan jij, maar je kunt het ook bij jezelf herkennen:
- Geheimzinnigheid en liegen. Vaag zijn over waar je was, met wie, waar het geld heen ging.
- Geldproblemen. Steeds tekort, lenen, spullen verkopen.
- Andere vrienden. Oude vrienden verdwijnen, je zoekt vooral mensen op met wie je kunt gebruiken.
- Stemmingswisselingen. Prikkelbaar, somber, overdreven vrolijk, of snel boos als iemand ernaar vraagt.
- Slaap en eten. Veel later naar bed, overdag slapen, eetbuien of juist niet eten.
- Terugtrekken. Je zondert je af, weinig contact met familie of vrienden.
- Achteruitgang. Slechtere cijfers, verzuim op werk, je verwaarlozen.
Veel van deze dingen passen ook bij stress of somberheid. Kijk daarom naar het patroon en naar verandering ten opzichte van vroeger. Signalen per middel vind je bij alcoholverslaving en bij cocaïneverslaving.
Verslaving kan lang verborgen blijven
Mensen met een verslaving worden vaak heel goed in verbergen, ook voor zichzelf. Geert gebruikte jarenlang drank en drugs, terwijl hij van buiten een succesvol ondernemer en vader leek.
"Toen zij me vertelde dat ze wist dat ik drugs gebruikte, knapte er iets in mij. Al die tijd dacht ik dat ik mijn verslaving perfect voor haar had verborgen." Geert Jan Brugman op verslavingshulpnederland.nl
Wat je daaruit kunt halen: de mensen om je heen zien vaak meer dan je denkt. En als iemand uitspreekt wat hij ziet, kan dat het begin zijn van iets nieuws.
"Praat
Zijn de signalen bij jongeren anders dan bij volwassenen?
Deels wel. Bij jongeren zie je een verslaving vaak eerst aan school en thuis: slechtere cijfers, spijbelen, ruzie over regels, nieuwe vrienden, zich terugtrekken op de eigen kamer. Jongeren hebben ook minder geld, dus geld dat uit huis verdwijnt of spullen die worden verkocht zijn bij hen een sterk signaal. Omdat de hersenen van jongeren nog in ontwikkeling zijn, zijn de risico's van gebruik voor hen bovendien groter.
Bij volwassenen valt het vaak later op. Je kunt je gebruik langer verbergen achter werk en een druk leven. Signalen zijn dan bijvoorbeeld verzuim, stiekem drinken of gebruiken, prikkelbaarheid, terugtrekken uit het gezin en geldzorgen.
Wanneer is het tijd voor hulp?
Eerder dan je denkt. Je hoeft niet te wachten tot je zeker weet dat het een verslaving is. Herken je meerdere signalen, of lukt het niet om te minderen terwijl je dat wel wilt? Vraag dan advies.
Bel direct 112 als:
- iemand buiten bewustzijn is, niet goed wakker te krijgen is of moeilijk ademt;
- er pijn op de borst, een toeval of ernstige verwardheid is na gebruik;
- er geweld is of dreigt.
Denk je aan zelfdoding, of praat iemand om je heen erover? Neem dat altijd serieus en bel 113 (gratis 0800-0113) of bij acuut gevaar 112.
Niet zomaar stoppen bij alcohol, GHB of kalmeringsmiddelen. Als je dagelijks veel drinkt of verslaafd bent aan GHB of benzodiazepinen (zoals oxazepam of lorazepam), kun je bij abrupt stoppen gevaarlijke ontwenningsverschijnselen krijgen. Stoppen gebeurt dan altijd onder begeleiding van een arts.
Wat doe je als je denkt dat je verslaafd bent?
- Schrijf eerlijk op wat je gebruikt. Houd een paar weken bij wat, hoeveel en wanneer, en wat het je kost aan geld, slaap en afspraken.
- Probeer niet alleen te stoppen als je alcohol, GHB of kalmeringsmiddelen gebruikt. Ga eerst naar je huisarts.
- Praat met iemand die je vertrouwt. Hardop zeggen wat er speelt, maakt het vaak lichter.
- Bekijk de mogelijkheden voor hulp. Van de huisarts en behandeling van verslaving tot een opname in een afkickkliniek.
- Neem contact met ons op. Wij zijn ervaringsdeskundigen en denken gratis met je mee.
Zoek je dit voor je kind of partner?
Hieronder vind je de test voor ouders en naasten. Daarmee zet je je zorgen over iemand anders op een rij. Meer over wat je als ouder kunt doen, lees je in de gids voor ouders, en over je partner of een ander familielid bij naasten. Wil die persoon geen hulp? Dan kan een interventie helpen.
Wil je eerst praten? Neem direct contact op voor een gratis gesprek.
Veelgestelde vragen
Hoe weet ik zeker of ik verslaafd ben?
Zeker weten kan alleen met een gesprek met een arts of behandelaar. Wel kun je eerlijk naar de signalen kijken: controleverlies, steeds meer gebruiken, ontwenningsverschijnselen en doorgaan ondanks problemen. Herken je er meerdere, vraag dan advies.
Kun je verslaafd zijn als je nog gewoon werkt of studeert?
Ja. Veel mensen met een verslaving houden lang de schijn op, zeker in het begin. Werk of studie die nog doorloopt, sluit een verslaving niet uit.
Wat als mensen om me heen zeggen dat ik te veel gebruik?
Neem het serieus, ook als het je boos maakt. De mensen om je heen zien vaak eerder dan jij dat er iets verandert. Je hoeft het niet meteen met ze eens te zijn, maar het is een goed moment om eerlijk naar de signalen te kijken.
Hoe betrouwbaar is een online verslavingstest?
Een online test geeft geen diagnose, maar kan wel helpen om je zorgen op een rij te zetten. Gebruik de uitkomst als aanleiding voor een gesprek met een deskundige.
Geert Jan Brugman
Ondernemer en vader. Gebruikte zo'n 25 jaar drank en drugs, tot zijn dochter zijn keerpunt werd. Samen met Ilja richtte hij Verslavingshulp Nederland op, om verslaafden en hun familie de weg naar herstel te laten vinden.
Lees het verhaal van Geert → · Hoe wij werken en welke bronnen we gebruiken