Een gedwongen opname bij verslaving kan in Nederland alleen via de Wet verplichte ggz (Wvggz), die sinds 1 januari 2020 geldt. Dat kan met een crisismaatregel van de burgemeester bij acuut gevaar, of met een zorgmachtiging van de rechter op verzoek van de officier van justitie. Voorwaarde is dat de psychische stoornis, zoals een verslaving, leidt tot ernstig nadeel en dat vrijwillige zorg niet mogelijk is. Verslaving alleen is niet genoeg. Een interventie is vaak het vrijwillige alternatief.
Kun je iemand gedwongen laten opnemen voor een verslaving?
Ja, maar alleen in uitzonderlijke situaties. In Nederland kan verplichte zorg bij een verslaving alleen via de Wet verplichte ggz (Wvggz). Die wet geldt sinds 1 januari 2020 en verving de oude Wet Bopz. Verplichte zorg mag alleen als een psychische stoornis, zoals een verslaving, leidt tot ernstig nadeel en als vrijwillige zorg niet mogelijk is.
Dat iemand verslaafd is, ook zwaar verslaafd, is op zichzelf niet genoeg. Dat voelt voor veel ouders en partners onrechtvaardig. Je ziet iemand van wie je houdt kapotgaan, en je hoort dat er "niets kan". Die machteloosheid is een van de zwaarste dingen die er is. Toch is het belangrijk om te weten hoe het werkt, zodat je je energie steekt in wat wél kan.
Is er nu gevaar? Bij een overdosis, een psychose, agressie of als iemand niet meer aanspreekbaar is: bel 112. Denkt iemand aan zelfdoding, of maak je je daar zorgen over? Bel 113 via 0800-0113 (gratis, dag en nacht).
Wat is de Wet verplichte ggz?
De Wet verplichte ggz regelt wanneer iemand met een psychische stoornis zorg kan krijgen zonder dat hij of zij daarmee instemt. Verslaving kan onder die wet vallen. De wet kent twee routes:
- De crisismaatregel, voor acute situaties. Die wordt genomen door de burgemeester.
- De zorgmachtiging, als er geen acute crisis is maar wel ernstig nadeel. Die wordt afgegeven door de rechter.
Verplichte zorg is niet altijd een opname. Het kan ook gaan om verplichte zorg thuis of poliklinisch, bijvoorbeeld verplichte behandeling, medicatie of controle op gebruik. De wet gaat uit van het principe "nee, tenzij": dwang is het laatste middel.
Kijk voor actuele en officiële informatie op dwangindezorg.nl, het informatiepunt van de overheid. Er wordt gewerkt aan aanpassingen van de wet, dus details kunnen in de toekomst veranderen.
Wanneer is er sprake van ernstig nadeel?
Ernstig nadeel is het belangrijkste criterium voor verplichte zorg. De wet noemt onder meer: levensgevaar, ernstig lichamelijk letsel, ernstige psychische, materiële, immateriële of financiële schade, ernstige verwaarlozing of maatschappelijke teloorgang, en een ernstig verstoorde ontwikkeling. Het kan gaan om nadeel voor de persoon zelf of voor anderen.
Bij verslaving kun je denken aan situaties als:
- Iemand raakt herhaaldelijk buiten bewustzijn door GHB of alcohol.
- Iemand verwaarloost zichzelf zo ernstig dat de gezondheid in gevaar komt.
- Iemand raakt alles kwijt: huis, werk, geld, en vervalt in grote schulden.
- Er is agressie of dreiging naar huisgenoten of anderen.
- Er zijn kinderen in huis van wie de veiligheid of ontwikkeling in gevaar komt.
Naast ernstig nadeel moet ook vaststaan dat er geen vrijwillige mogelijkheden meer zijn, dat de verplichte zorg in verhouding staat tot het doel, en dat de zorg naar verwachting effect heeft. Het is uiteindelijk aan de burgemeester of de rechter om dat te beoordelen, op basis van een medische verklaring van een psychiater.
De crisismaatregel: bij acuut gevaar
Een crisismaatregel is bedoeld voor situaties waarin direct ingegrepen moet worden. De burgemeester neemt de beslissing, op basis van een medische verklaring van een psychiater. Een crisismaatregel geldt maximaal drie dagen. Is langer verplichte zorg nodig, dan kan de rechter een machtiging tot voortzetting afgeven, die maximaal drie weken geldt.
In de praktijk begint een crisismaatregel vaak met een telefoontje naar 112, de huisartsenpost of de crisisdienst van de ggz, omdat de situatie uit de hand loopt. Jij hoeft als familielid de crisismaatregel niet zelf aan te vragen. Je belt hulp, en de hulpverleners beoordelen de situatie.
De zorgmachtiging: hoe vraag je die aan?
Een zorgmachtiging is een besluit van de rechter waarmee verplichte zorg mogelijk wordt. Alleen de officier van justitie kan de rechter om een zorgmachtiging vragen. Als familielid kun je die procedure wel in gang zetten.
Stap 1: een melding bij de gemeente
Iedereen die zich ernstig zorgen maakt, mag een melding doen bij de gemeente waar de persoon woont. Heeft iemand al een behandelaar, dan kan de melding ook bij die zorgaanbieder. De gemeente doet daarna een verkennend onderzoek en beslist binnen veertien dagen of zij de officier van justitie vraagt om een zorgmachtiging voor te bereiden.
Stap 2: rechten van directe familie
Doe je als ouder, partner of ander direct familielid een melding, dan heb je extra rechten. Je hoort wat er met je melding gebeurt. En als de gemeente besluit de melding niet door te sturen, kun je je volgens het informatiepunt Dwang in de Zorg zelf tot de officier van justitie wenden om dat alsnog af te dwingen.
Stap 3: de voorbereiding
Neemt de officier van justitie het verzoek in behandeling, dan wijst een geneesheer-directeur een onafhankelijke psychiater aan. Die psychiater mag de persoon het afgelopen jaar niet hebben behandeld en schrijft een medische verklaring. Er wordt een zorgplan opgesteld. De persoon krijgt altijd een advocaat.
De persoon zelf mag in die fase ook een eigen plan van aanpak maken, samen met naasten, om verplichte zorg te voorkomen. Vindt de behandelaar dat plan voldoende en verantwoord, dan komt er geen verplichte zorg. Dit is een belangrijk moment: soms is de dreiging van een zorgmachtiging precies wat iemand nodig heeft om alsnog vrijwillig hulp te accepteren.
Stap 4: de rechter beslist
De officier van justitie dient het verzoek in bij de rechter. Die houdt een zitting en beslist. Een eerste zorgmachtiging duurt maximaal zes maanden en kan daarna worden verlengd.
"Laat
Waarom is gedwongen opname zelden de eerste stap?
Gedwongen zorg is bedoeld als laatste middel, niet als eerste. Daar zijn een paar redenen voor:
- De drempel is hoog. Veel situaties die voor de familie ondraaglijk zijn, vallen juridisch niet onder ernstig nadeel. Het is bekend dat mensen met (alleen) een verslaving lastig onder een maatregel vallen.
- Het kost tijd. Een zorgmachtiging voorbereiden duurt weken.
- Het kan de relatie onder druk zetten. Iemand die tegen zijn wil wordt behandeld, voelt zich soms verraden door de mensen die de melding deden.
- Herstel vraagt motivatie. Verplichte zorg kan iemand veilig houden in een crisis. Duurzaam herstel ontstaat meestal pas als iemand er zelf voor kiest.
Dat betekent niet dat je nooit een melding moet doen. Als er echt gevaar is, is het juist goed dat die route bestaat. Maar in de meeste situaties is het verstandig om eerst te proberen of iemand vrijwillig hulp wil aannemen.
Het vrijwillige alternatief: een interventie
Een interventie is een voorbereid gesprek waarin de familie, samen met een interventiespecialist, iemand vraagt om hulp aan te nemen. Niemand wordt gedwongen. Wel hoort iemand van de mensen die het meest om hem of haar geven wat de verslaving met hen doet, en ligt er een behandelplek klaar.
Bij ons leidt Ilja Reiman de interventie. Hij was zelf jarenlang verslaafd en begint altijd met zijn eigen verhaal. Hij weet van binnenuit hoe het is als stoppen steeds niet lukt.
"Als ik eenmaal wat had gebruikt, kon ik niet stoppen" Ilja Reiman op NPO Radio 1, De Nacht van BNNVARA
Hoe het werkt:
- We bellen je binnen 24 uur terug voor een gratis eerste gesprek.
- Meestal binnen enkele dagen volgt een huisbezoek met de betrokkenen.
- Ilja leidt de interventie bij jullie thuis, waar ook in Nederland.
- Bij een ja gaat iemand direct naar een passende behandeling, in Nederland of het buitenland.
- Daarna volgt minimaal zes maanden nazorg.
Lees meer op interventie bij verslaving en hoe werkt een interventie.
Wat kun je vandaag doen?
- Is er acuut gevaar? Bel 112.
- Maak je je ernstig zorgen, maar is er geen acute crisis? Je kunt een melding doen bij de gemeente. Vraag de familievertrouwenspersoon of het Informatiepunt Dwang in de Zorg om uitleg over je rechten.
- Wil je eerst proberen om iemand vrijwillig in behandeling te krijgen? Lees wat je kunt doen als je kind geen hulp wil, of neem contact met ons op voor een gratis gesprek.
- Zorg ook voor jezelf. Je kunt een ander niet redden als je zelf onderuitgaat. Op onze pagina voor ouders lees je meer.
Wij zijn ervaringsdeskundigen, geen juristen en geen artsen. Voor juridische vragen over jouw situatie kun je terecht bij het Informatiepunt Dwang in de Zorg of een advocaat.
Veelgestelde vragen
Kan ik mijn volwassen kind laten opnemen in een afkickkliniek?
Niet zomaar. Vanaf 18 jaar beslist iemand zelf over zijn behandeling. Verplichte zorg kan alleen via de Wet verplichte ggz, als de verslaving leidt tot ernstig nadeel en vrijwillige zorg niet mogelijk is. De beslissing ligt dan bij de burgemeester (in een crisis) of de rechter. Jij kunt wel een melding doen bij de gemeente.
Hoe laat je een alcoholist opnemen?
Tegen zijn of haar wil kan dat alleen als er sprake is van ernstig nadeel, zoals levensgevaar, ernstige verwaarlozing of ernstige schade voor zichzelf of anderen. Dan kun je een melding doen bij de gemeente, of bij acuut gevaar 112 bellen. In alle andere gevallen is het doel om iemand vrijwillig in behandeling te krijgen, bijvoorbeeld met een interventie.
Hoe lang duurt een zorgmachtiging?
Een eerste zorgmachtiging duurt maximaal zes maanden. Daarna kan de rechter een nieuwe zorgmachtiging afgeven voor een langere periode. Verplichte zorg kan ook thuis of poliklinisch worden gegeven, het hoeft dus niet altijd een opname te zijn.
Wie kan een zorgmachtiging aanvragen?
Alleen de officier van justitie kan de rechter om een zorgmachtiging vragen. Dat gebeurt vaak na een melding bij de gemeente, die eerst een verkennend onderzoek doet. Iedereen mag zo'n melding doen. Directe familie heeft extra rechten, bijvoorbeeld om te horen wat er met de melding gebeurt.
Waar kan ik als familie terecht met vragen over verplichte zorg?
Bij de familievertrouwenspersoon (Stichting Familievertrouwenspersonen) en bij het Informatiepunt Dwang in de Zorg (dwangindezorg.nl). Daar krijg je onafhankelijke uitleg over je rechten als naaste.
Ilja Reiman
Mede-oprichter van Multigroove, jarenlang verslaafd aan cocaïne en inmiddels al jaren clean. Als interventiespecialist helpt Ilja verslaafden en hun families de stap naar herstel te zetten.
Lees het verhaal van Ilja → · Hoe wij werken en welke bronnen we gebruiken